KÜÇÜK RUMİNANT VEBASI, KOYUN ÇİÇEĞİ VE LEVAMİZOL

Küçük Ruminant Vebası (PPR)

Hastalık küçük ruminant vebası, yalancı veba, kata, contagioz pustuler stomatitis, stomatitis-pneumoenteritis Sendrom, Pneumoenteritis kompleks gibi adlarla bilinir.Akut ve subakut bir viral hastalık olup ateş, nekrotik stomatit, gastroenteritis ve pneumoni ile karekterizdedir.Hastalık ülkemizde de son yıllarda sıkça görülmektedir.Hastalık ilk kez 1942 yılında Ivory sahillerinde saptandı daha sonra birçok Afrika ülkesinde ve Ortadoğu ülkelerinde yaygın bir şekilde seyrettiği bildirildi. Günümüzde  de aynı coğrafik bölgelerde hastalığa sıkça rastlanılmaktadır.Sığırlar hastalığa subklinik olarak yakalanırlar.

Etken: Hastalığın etkeni bir virus olup, morbivillus familyasından paramixovirida virusudur.Virus bilhassa lenf yumrularına ve mide barsak epitellerine yerleşerek tahribata neden olur. Etken sığır vebası etkenine büyük oranda benzerlik gösterir. Keçiler koyunlara oranla daha duyarlıdırlar. Hasta hayvandan diğerine yakın temas ve sekrasyon ile bulaşma gerçekleşir.Bilhassa kalabalık sürülerde yaygınlık oranı daha yüksektir. Koyun ve keçiler dışındaki ruminantlarda genellikle subklinik seyreder. Bu hayvanlar taşıyıcı olarak görev alırlar. Genç hayvanlarda bulaşma ve ölüm oranı daha yüksektir.

Klinik Bulgular:


Akut formda ani beden ısısı artışı dikkat çeker (40-41 C).Hastalarda huzursuzluk, donukluk, burun mukozasında kuruluk ve mukoz memranlarda konjesyon, iştahın kesilmesi ilk dikkati çeken belirtilerdir.Burun akıntısı başlangıçta seröz, sonraları mukopurulent bir görüntü alır.Mukoprulen burun akıntısı olan hayvanlarda solunum havası pis kokar. Hastalığın inkubasyon periyodu genellikle 3-5 gündür.Nazal boşluk yüzeyinde küçük odaklı nekrozlar dikkati çeker. Göz kapakları çapaklanır.Bazı olgunlarda proffüz kataral konjiktivitis gelişir.Alt dudakta, diş etlerinde burun mukozasının iç kısımlarında nekrotik odaklar ve ülserler  meydana gelir. Şiddeti olgularda bu lezyonlar dilin dip kısımlarına, diş köklerine kadar uzar. İshal ve dehidrasyon dikkati çeker.Başlangıçtan 5-10 gün sonra beden ısısı düşer sonra ölüm şekillenir.Öksürük ile birlikte bronkopneumoni meydana gelir.Gebe hayvanlarda abort şekillenebilir. Gençlerde morbidite ve mortalite oranları yetişkinlere oranla yüksektir.Latent formdaki enfeksiyonlar zamanla klinik forma dönülebilir.

Lezyonlar:

Stomatitis, ülserasyonlar ve konjiktivitis başlıca dikkati çeken bulgulardır. Dudak içi, yanak ve dilin alt kısımlarında nekrozlara rastlanır. Bazen nektrotik odaklar farenkse kadar uzar. Lezyonlara abomasumda da rastlanabilir.İnce barsaklarda da şiddetli lezyonlar gözlenir ancak abomasum ve kalın barsaktaki kadar sıklıkla rastlanmaz.Bronkopneumoni olgularında bronş, larenks ve traheada kanamalar şekillenir.

Teşhis:

Teşhis klinik bulguları patolojik lezyonlar, epidemiyolojik veriler, virus izolasyon ve identifikasyonuna bağlı olarak konabilir. Tanı için laboratuara tam kan, lenf yumruları, akciğer , tonsilleridalak gönderilebilir. PPR gastrointestinal enfeksiyonlari respiratuvar enfeksiyonlar ve kontagioz ektima, koksidioz, mineral zehirlenmeleri ve riketsiyal enfeksiyon ( Heartwater) ile karışabilir.

Korunma ve Tedavi:

PPR şüphesi konulduğunda hükümet veterineri mutlaka bilgilendirilmeli ve Tarım bakanlığı eradikasyon programını uygulamalıdır.Bildirimi zorunlu hastalıklardan biri olması nedeniyle bölgelerde hastalık çıktığı taktirde il/ilçe veteriner hekimliğine ihbarı zorunludur. Bilinen spesifik bir tedavisi yoktur. Ancak paraziter mücadele ve antibakteriyeltedavi immun modülatörlerle desteklenirse hem hastalığın şiddeti kırılı hem de ölüm oranı aza indirilebilir. Sağlamlar küçük ruminant vebası virusundan hazırlanmış böbrek embriyonik hücre aşısı ile aşılanmalı.Güveneli aşılarla korunma mümkündür.Keza Sığır vebası hücre kültürlerinden hazırlanmış aşılar da başarılı bir şekilde kullanılabilir.Böylece 1 yıllık korunma sağlanabilir. Hasta hayvanların sekonder enfeksiyonlarını kontrol altına almak ve kaybolan sıvı-mineral dengeyi restore etmekte yarar var.Keza ishal ve buna bağlı sıvı kaybı kontrol altına alınmalıdır.Bu bağlamda güçlü antibiyotik, vitamin ve kalsiyum destek tedavisinin yararı büyüktür.Son yıllarda diğer bulaşıcı viral hastalıklarda olduğu gibi PPR sağaltımında da immun modülatörlerden yararlanılmaya başlanmıştır.Bu amaçla Levamizol enjektabl farmasötiklerden güçlü bir şekilde yararlanılmaktadır. Uygulama öncesi hayvanları parazitten arı hale getirmekte yarar var.Bu amaçla; öncelikle paraziter dozda yani 7.5 mg/kg dozda levamizol (Actipar) uygulanır.Daha sonra 2.5 mg/kg'lık doz 3 er gün ara ile 4 kez tekrarlanırsa sorun ortadan kalkar. 50 kg'lık bir koyunu örneklendirirsek; uygulama aşağıda örneklendirildiği gibi yapılabilir.

 

ilk uygulama
3 cc Actipar sc
3 gün sonra 1cc Actipar sc
+  
3 gün sonra 1 cc Actipar sc
+  
3 gün sonra 1cc Actipar sc
+  
3 gün sonra 1cc Actipar sc

 

Koyun Çiçeği

Deride yaygın eroption ile karekterize şiddetli, bazen ölümcül, viral bir hastalıktır. Hastalık yurdumuzda ve diğer bölge ülkerinde yaygın bulunan hastalıklardan biridir.Koyun ve keçi çiçek virusları hem antijenik hemde fizikokimyasal olarak birbirine çok benzerdirler.Etken poxiviridae grubundan Capripoxvirus olup hem koyun hem de keçi alt suşları mevcuttur. Bazı suşlar her iki hayvan türünde hastalığa neden olabilirler.Bulaşma çok hızlıdır. Direk ve endirek bulaşma söz konusu olup aerogen yolla ve sineklerle de kontaminasyon mümkündür. Bulaşma oranı çok yüksektir.Ölüm oranı ise gençlerde erginlere nispet daha fazladır. Hastalığın inkübasyon süresi 4-8 gün kadardır.Keçi çiçeğinde bu süre 15 güne kadar uzayabilir.

Klinik Bulgular:

Koyun ve keçi çiçeğinin klinik bulguları benzerdir.Fakat keçilerde hastalık daha hafif seyirlidir. Ateş ve değişik derecelerde sistemik bozukluklar gözlenebilir.Gözkapakları şişer,mukoprulent burun akıntısı dikkat çeker.Yaygın deri lezyonlarında kuyruk altında, kulaklarda, batın bölgesinde ve derinin yapağısız bölgelerinde rastlanır.Lezyonlar deri üzerinde eritramatöz karekterde başlar daha sonra çabucak yayılarak çoğalır yuvarlak lekeler halini alır, bu lekelerin etrafı kongese olur. Çiçek tarzındaki bu lekelerde yangı, ödem ve epitelyal büyüme dikkati çeker.Hayvanın yapağısız bölgeleri muayene edildiğinde bu lezyonlar kolayca dikkati çeker.Bu lezyonlar ilerleyen günlerde nekroze olarak koyulaşır ve kabuk bağlar ve kolaylıkla deriden koparılabilir yada kendiliğinden dökülebilirler. Bu duruma daha çok iyileşme döneminde rastlanır. Şiddetli olgularda lezyonlar akciğerlere de sıçrar. Bazı koyun ve ırklarda hastalık orta şiddette seyreder yada infeksiyon gözlenmeyebilir.Bu gibi sürülerde ağız etrafındaki lezyonlar ön plana çıkar.Hastalık kuzularda daha şiddetli ve ölümcül seyreder.Bazı olgularda lezyonlar akciğere yerleştiğinden ötürü bronkopneumoni bulguları dikkat çekebilir.Bu formdaki kuzularda ölüm oranı daha artar. Koyunlarda ölüm oranı çok düşüktür.

Korunma:

Hastalığı atlatan hayvanlarda kısmı bağışıklık gelişir. Canlı attenue aşılar ile aşılama daha uzun süreli bağışıklık sağlar.İnaktif aşılar da kullanılabilir ancak bağışıklık meydana getirir.Çünkü çiçek virusu Lumpy Skin virusu ile de yakın antijenik benzerlik gösterir.Hastalığın çıktığı bölgelerde, hasta ve sağlam görünümlü ayırımı yapmaksızın , tüm hayvanlar aşılanmalı.Sonraki yıllarda da yılda bir kez aşılamaya devam edilmedir.

Tedavi:

Hastalığın bilinen bir tedavisi yoktur.Hasta koyun ve bilhassa kuzularda ölüm oranını azaltmak için lokal ve sistemik uygulamalar yapılabilir. Lokal uygulamalarda tamamen deriye uygulanan gliserinli ve iyotlu antiseptiklerden yararlanılabilir. Sistemik amaçlı, sekonder enfeksiyon riskine karşı uzun etkili antibiyotiklerden yararlanılabilir. Hayvanların muhtemel taşıdıkları parazitler için antiparaziter mücadele ve immun sistem desteklenebilir.İmmun modülatörlerden yararlanmak sureti ile hem hücresel bağışıklık hemde humoral mediatörler uyarılabilir.Bu amaçla kullanılabilecek yegane, İmmunstümulan etkiye sahip, ilaç levamizoldur.Levamizol geniş sprektrumlu bir antiparaziter ilaç olmak yanında güçlü bir immunstümulan olarak da son yıllarda yaygın kullanılmaya başlanmış ve çok olumlu sonuçlar elde edilmiştir. Levamizolun bu etkisi tıpkı thymic hormonu olan thymopoietin'in etkisi gibi T hücre diferansiyonu ve antijenlere yanıt şeklindedir. Levamizol enjeksiyonu sonucu ruminant lenfosit blastogenezis ve interferon miktarları artar, bunun sonucu makrofaj ve nötrofilik fagositik aktivite yükselir. Hastalıklara karşı ciddi ve hızlı bir mücadele başlatılır.Bunun yanında hücre aracı sitotoksisite, linfokin salınımı ile supressor hücre fonksiyonlarında artış meydana gelir.Bu immun silahlarla enfeksiyon ve zararlı etkenlere karşı doğal savunma devreye girerek canlıları korur.Levamizol sağlıklı hayvanlarda herhangi bir immun yanıt oluşturmaz.Etkisi hasta yada parazitli hayvanlarda yani bir bakıma immun sistemi baskılanmış hayvanlarda olumlu yönden ortaya çıkan istisnai ilaçlardan biridir. Bu özellikleri ile kronik hastalıkların birçoğu ile tümöral olgularda rahatlıkla kullanılan bir immun stümülatör ila.tır.Bu özellikleri göz önüne alınarak hem PPR hem de Koyun-Keçi çiçeğinin sağaltımında ve aşılama programını desteklemede enjaktabl Levamizolden yararlanmak mümkündür.
Uygulama PPR daki gibi ilk gün paraziter dozda sc levamizol, 7.5 mg/kg (3cc sc) enjekte edilir, daha sonra doz azaltılarak (2.5 mg/kg) 3 gün ara ile (1 er cc, sc) 4 kez tekrarlandığı taktirde iyileşme sağlanır, aşı uygulandı ise antikor artışına katkı sağlar ve canlı ağırlık artışı en kısa sürede eski halinin üzerine çıkabilir. Kuzularda da bu iki virüs enfeksiyonlara neden olur ve erginlere oranla daha ölümcül seyredebilir.Levamizolun immun modulasyon özelliğinden yararlanarak kuzulara da uygulama yapılabilir.
Bu amaçla 20 kg'lık bir kuzuya 1 cc Actipar sc yapılabilir. Daha sonraki dozlar; 0.5 cc sc olarak uygulanabilir. Keçilerde levamizol kolinerjik etkisinden dolayı daha toksiktir.İmmuno modülatör olarak kullanılabilir fakat doz 2.5 mg/kg dozunu aşmamalı ve sürüye tatbikten önce 1-2 hayvana uygulanıp sürü hassasiyeti yönünden değerlendirme yapıldıktan sonra uygulama yapılabilir.

Referans:
The Merck Veterinary Manuel:1991, Seventh Edition
Aslan, V: 1994, Evcil Hayvanların iç hastalıkları,
Boden,Edvard:1991, Sheeo and Goat Practice
Levamizol ve İmmun Sistem Modulasyonu:2004,ALKE TEKNİK BÜLTEN